Loek Zonneveld over Kras

De toneeltekst Kras van Judith Herzberg staat al sinds 1988 op het repertoire van Maatschappij Discordia. In november van dat jaar brachten zij de wereldpremière van het stuk. Een half jaar later speelde Toneelgroep Amsterdam Kras ook, in een regie van Gerardjan Rijnders. Dat was een heel andere voorstelling. Voor Rijnders' regie was een realistisch decor gebouwd van een keurig dames & herenhuis, bevolkt door keurige dames & heren. Bij aanvang van de eerste vier bedrijven werd in het halfduister door een schimmig figuur een puinhoop gemaakt. Judith Herzberg spreekt in haar regie-aanwijzingen over 'chaos', resp. 'enorme chaos'. Het stuk speelt in het geordende huis van Ina, een 76-jarige vrouw, gescheiden van een man die kunsthandelaar is geweest. Een insluiper ('dief, of zoiets', zegt Ina) maakt vier nachten achtereen een grote troep, zonder iets mee te nemen. Ina krijgt nu iedere dag haar kinderen op bezoek: een ongetrouwde dochter, twee zoons met beroerde huwelijken en een derde met een maatschappelijk overbewustzijn. De kinderen (en hun aanhang) slepen allerlei problemen mee het huis in, problemen die niets met Ina te maken hebben. Ina sterft in de vijfde nacht. De kinderen komen de dag erop uit het huis halen wat van hun gading is. Pijnlijk einde van een pijnlijke vertelling.
Bij Maatschappij Discordia was de speelruimte in 1988 leeg en nu opnieuw. Helemaal achterin zitten de toneelspelers in prachtig vormgegeven stoelen, gebeeldhouwde zetels. We zien hun silhouetten in de schemering, stille schaduwen van kunstfiguren die zich aftekenen tegen de metershoge ramen, echte ramen, waarachter echte stadslichten en echte treinen. Voor op het speelvlak staat een omvangrijk zilveren servies, in keurige slagorde. Bij aanvang van ieder bedrijf loopt een acteur daar in het duister dwars doorheen: ziedaar de insluiper, ziedaar de voorgeschreven puinhoop. Dan gaat het licht aan en begint de ongetrouwde dochter de slagorde van het servies te herstellen. Twaalf jaar geleden werd Kras gespeeld door toneelspelers die toen van Maatschappij Discordia waren, met o.m. Viviane de Muynck als Ina. Er was toen één gast, de criticus Jac Heijer, die in de laatste scène de ex-echtgenoot van Ina speelde. Nu zijn de gasten in de meerderheid. Het zijn toneelspelers van de groep 't Barre Land, leerlingen van Discordia, zo U wilt. Liever: geestverwanten, partners. Je hebt namelijk geen moment het idee dat deze gasten op vreemd terrein zijn, iets anders doen dan wat zij als toneelspelers altijd willen doen: heldere vertellingen maken door acteurs die niet vergroeien met hun personage, maar áchter dat personage steeds als verteller, als her-schepper zichtbaar blijven.