Educatie-artikel: Over Hamlet

Wanneer je begint met het bestuderen van ‘Hamlet’ word je overspoeld door een onvoorstelbare hoeveelheid informatie over het toneelstuk, schrijver William Shakespeare en het toneel in zijn tijd. Op deze pagina willen wij je helpen om je weg te vinden in dit doolhof.
Het is onmogelijk alles over ‘Hamlet’ te weten. De informatie die wij hebben verzameld, heeft ons geholpen om te ondekken waar ‘Hamlet’ voor ons over gaat en biedt hopelijk houvast bij het kijken naar- , en denken over de voorstelling. Voorgeïnteresseerden hebben we een aantal links gemaakt, die het mogelijk maken om zelf op internet verder te zoeken en meer achtergrondinformatie te vinden. Een nadeel is dat bijna alles in het Engels is. Wij hebben geprobeerd om materiaal te selecteren dat helder en eenvoudig is.

Signature of William Shakespeare from Page 3 o...

Image via Wikipedia

Bij het onderstaande gaan we ervan uit dat je de grove lijnen van het verhaal van ‘Hamlet’ kent. Als dat (nog) niet zo is, is het slim om eerst de samenvatting te lezen, voordat je verder gaat. Voor wie geïnteresseerd is in een ultrakorte versie van ‘Hamlet’ is het ook leuk om the Skinhead Hamlet te lezen. ‘Hamlet’ is een bewerking van een oude sage. Wie benieuwd is naar de ontstaansgeschiedenis, kan deze vinden in het hoofdstuk ‘ Hamlet, the play’s historical sources’ van de website ‘Introduction to Hamlet’.

Denken centraal
‘Hamlet’ is vaak gespeeld als een psychologisch drama, waarin prins Hamlet teveel piekert en teveel last heeft van zijn gevoelens en daardoor niet tot de daad komt zijn oom Claudius te doden en zo zijn vader te wreken. ’t Barre Land en regisseur Jan Ritsema zien ‘Hamlet’ meer als een filosofisch drama, waarin de personages niet zozeer echte mensen zijn, maar symbool staan voor een manier van denken van Shakespeare over de onderwerpen van het stuk. ‘Hamlet’ gaat bij ons vooral over ‘denken’.
De grote vraag die wij stellen is of het mogelijk is om anders te denken dan de mensen om je heen.
Zien we wat we zien of alleen wat we geleerd hebben en willen zien of kunnen we ook nog verder denken? Stel dat je anders denkt dan de mensen om je heen, wat moet je daar dan mee doen, hoe kun je tot actie overgaan? De voorstelling richt zich op de filosofische vraagstukken die ‘Hamlet’ opwerpt. Hiervoor is het belangrijk om te weten hoe men in Engeland in de tijd dat Shakespeare ‘Hamlet’ schreef (±1601) dacht. Hoe dacht men over de wereld, over het heelal, over godsdienst of over het toneel?

Wraak op het toneel
De toneeltraditie waartoe Shakespeare behoort – en met hem andere beroemde schrijvers als Ben Johnson, Christopher Marlowe en Thomas Kyd - wordt het Elisabethaanse toneel genoemd, naar koningin Elisabeth die toen over Engeland regeerde. ‘Hamlet’ wordt gezien als een goed voorbeeld van een stroming in het toenmalige toneel, namelijk de ‘wraaktragedies’ (revenge tragedy). Meer hierover kun je vinden op de site ‘hamlet-everything shakespeare summaries’.

Katholieken versus protestanten
In de zeventig jaar voordat ‘Hamlet’ geschreven werd, woedde er een grote godsdienststrijd in Engeland. Tot 1530 was het katholicisme de staatsgodsdienst van Engeland, maar onder Henry VIII en zijn opvolger Edward VI werd het protestantisme het dominante geloof. Het verschil tussen deze twee richtingen ligt vooral in de strengheid van de dagelijkse godsdienstige praktijk. Het protestantisme is strenger en gaat ervan uit dat het niet mogelijk is om op aarde je zonden af te kopen, om je van een plaatsje in de hemel te verzekeren. De protestanten verzetten zich dus tegen de katholieke praktijk van aflaten, biechten en het toedienen van de heilige sacramenten om God gunstig te stemmen. Na Edward VI kwam zijn zus Maria Tudor aan de macht en zij bracht het land radicaal terug naar het katholicisme. In 1559 werd zij opgevolgd door Elisabeth I en met haar werd Engeland weer protestants – en bleef dat gedurende het leven van Shakespeare, ondanks herhaaldelijke katholieke complotten.
Als het je nu duizelt, kun je je ongeveer voorstellen hoe de Engelsen zich toen moesten voelen, die om de twintig jaar verplicht waren van geloof te veranderen. Door de vele willekeurige veranderingen werd de waarheid van het geloof ernstig ondermijnd en wisten velen niet meer wat ze moesten geloven. In deze verwarrende tijden schreef Shakespeare ‘Hamlet’. Ook nu nog lezen veel mensen ‘Hamlet’ als een strijd tussen het katholicisme en protestantisme. Zeker omdat het hof van Claudius heel duidelijk katholieke standpunten verkondigt en Hamlet gestudeerd heeft in Wittenberg, dat toen het bolwerk van het protestantisme was.

Een nieuw heelal
Bij de discussie over het geloof hoorde een wetenschappelijke discussie over het heelal en de verhouding tussen de zon en de aarde. Vroeger geloofde men dat de aarde het middelpunt was van het heelal en dat de zon om de aarde draaide. Maar in Shakespeares tijd begonnen steeds meer wetenschappers te geloven dat niet de aarde, maar de zon het middelpunt was en dat de aarde om de zon draaide in plaats van andersom. Dit mocht niet hardop uitgesproken worden, want dat werd gezien als godslastering en daarvoor kon je worden verbrand. Het is wel zeker dat Shakespeare op de hoogte was van deze nieuwe ideeën en ze ook in zijn stukken heeft verwerkt.
Een erg verhelderende astronomische interpretatie van ‘Hamlet’ kun je lezen in ‘Hamlet was een astronoom en Shakespeare was zijn profeet’
In dit artikel wordt ook verwezen naar Giordano Bruno, een wetenschapper die bijna niemand meer kent, maar die erg belangrijk is geweest voor die tijd en die Shakespeares denken duidelijk heeft beïnvloed. Bruno’s geschriften waren het toppunt van godslastering en in 1600 is hij na acht jaar gevangenis in Rome verbrand. Hij is door de katholieke kerk zo doeltreffend het zwijgen opgelegd, dat er bijna niks meer van zijn werk over is. Op dit moment is er een hernieuwde interesse voor zijn ideeën en ook voor ons is hij erg bruikbaar bij het bestuderen van ‘Hamlet’. Een goede inleiding over Bruno is het artikel ‘Giordano Bruno: the forgotten philosopher’.

De Essays van Montaigne
Een andere grote denker van die tijd die een helder filosofisch licht werpt op ‘Hamlet’ is de Fransman Michel de Montaigne. Hij is bekend geworden door zijn ‘Essays’, die voor het eerst verschenen in 1582, ca. acht jaar voor ‘Hamlet’. Hij neemt zichzelf als het onderwerp van zijn studie. Door zichzelf te bestuderen, wil hij de mensheid bestuderen. Uit zijn essays spreekt vooral een mentaliteit – een houding om tegen het leven aan te kijken - die omschreven wordt als scepticisme. Montaigne vond dat de mens zich vergiste in het idee dat hij met zijn verstand de wereld kon begrijpen. Veel van de ideeën van Montaigne en soms zelfs letterlijke teksten, komen terug in ‘Hamlet’. Het is niet helemaal zeker of Shakespeare de essays ook echt gelezen heeft, maar de geest van Montaigne is in zijn stuk tastbaar aanwezig. Voor ons is het werk van Montaigne de belangrijkste bron om te ontdekken vanuit welk gedachtegoed ‘Hamlet’ is geschreven, maar het bestuderen van zijn essays vergt veel tijd en volharding. Als je toch een indruk willen krijgen van wie hij was en waarover hij schreef, helpt het om te beginnen bij het artikel ‘Montaigne’.

Links en andere boeken
Je hebt nu een indruk van waar ’t Barre Land zich bij het maken van ‘Hamlet’ mee bezig heeft gehouden. Je kunt hier verder over lezen in een artikel van Marianne Van Kerkhoven. In de ogen van anderen zullen we veel belangrijke onderwerpen niet behandeld hebben. Willen jullie zelf verder zoeken dan zijn de volgende ‘links’ en de korte bibliografie een goede ingang om je te verliezen in de wereld van Hamlet.

Links:
- Voor een spoedcursus Hamlet zie ‘ A short course on Shakespeare’s Hamlet’. - Een van de weinige negatieve commentaren op Hamlet gaf de dichter T.S. Eliot
In ‘Hamlet and his problems’. - Een mooi vormgegeven Shakespeare site met goede links is de ‘Shakespeare Bookshelf’.

Bibliografie:
- David Scott Kastan ‘A Companion to Shakespeare’
- Hilary Gatti ‘The Renaissance Drama of Knowledge, Giordano Bruno in England’
- Germaine Greer ‘Shakespeare’
- Jan Kott ‘ Shakespeare onze tijdgenoot’
- Park Honan ‘Shakespeare. A life’

Meer over: