Het Financieele Dagblad, 19 april 2003 - Hana Bobkova
In de geschiedenis van het Nederlands toneel is het zelden gelukt om stukken van Oscar Wilde goed te spelen. Ook ’t Barre Land en De Onderneming worstelen ermee.
Theatergezelschap ’t Barre Land kondigt de voorstelling De ideale ernst of het belang van een echtgenoot aan alsof een pronkstuk uit een rariteitenkabinet wordt aangeprezen. Deze productie is zonder twijfel bijzonder en is zoiets als twee hoofden op een lichaam die gaandeweg in elkaar zijn gegroeid. In 1997 maakte ’t Barre Land samen met de Vlaamse De Onderneming de zeer succesvolle voorstelling Henry IV (naar Shakespeare) en nu hebben beide groepen zich aan twee stukken van Oscar Wilde gewaagd. An Ideal Husband en The Importance of Being Earnest op één avond. De acteurs spelen twee bedrijven van elk stuk voor de pauze en daarna laten ze de scènes in elkaar overlopen. De toeschouwer hoeft echter niet te vrezen dat verwarring gaat overheersen. De intrige van beide komedies is met enige inspanning goed te volgen en als het te diffuus wordt, ontstaat slechts een prettige verwarring.
Inhoudelijk is de eerste komedie De ideale echtgenoot interessanter dan de tweede, omdat hier meer mogelijkheden voor actualiteit worden geboden. Het verhaal over een man die de basis voor zijn fortuin heeft gelegd door geheime informatie te verkopen waar hij als politicus over beschikte, klinkt meteen bekend. Chantage door een aantrekkelijke vrouw, zijn huwelijk dat gevaar loopt, een vriend die te hulp komt en uiteindelijk een happy end bekroond met de benoeming op een hoge post in het kabinet; Wilde vlecht een ingenieus net waarin hij hypocrisie en opportunisme vangt.
Net zoals de gevonden en gestolen armbanden en brieven in deze komedie een grote rol spelen, is de tas waarin een kind gevonden wordt in Het belang van ernst, ook zo’n belangrijk rekwisiet. Wilde leende ze uit Franse komedies van Scribe en Sardoux, maar zijn doel is om te spotten. Verder mikt hij op de Victoriaanse moraal, op het puritanisme van zijn tijdgenoten, die door de conventie gedwongen worden een dubbelleven te leiden. Een van de personages leeft in de stad als Jack en op het platteland als Ernst.
Ironie Als aan het eind het huwelijk wordt gered en meerdere huwelijken worden afgesloten, viert de schrijver met zijn ironie een waar feest. De twee gezichten van de mannelijke personages, hun maskers en leugens, heeft hij zelf als homoseksueel ervaren. Enkele maanden na de première van zijn An Ideal Husband brak een schandaal uit vanwege zijn homoseksualiteit, dat hem in de gevangenis deed belanden. Zijn leven nam daardoor een tragische wending en deze briljante man en dandy overleed dan ook vroegtijdig, op de leeftijd van zesenveertig jaar.
Van de Engelse omgeving, het societyleven en de daarbijbehorende typen, is in de voorstelling zeer weinig te bespeuren, hoewel de kennis ervan doorschemert in de manier waarop de acteurs ze parodiëren. In de stijl die in de loop der jaren is ontwikkeld en die ook ’t Barre Land kenmerkt wordt ook hier de tekst losgeweekt van de socio-historische inbedding, met als winst toespelingen op de actualiteit alsmede een meer algemene strekking. De moraal in de politiek en het privéleven, daar gaat het om.
Er wordt gespeeld voor een schuine, metershoge wand bestaande uit verticale banen van latjes die nooit opengaan. Eerder dan dat het de betekenis heeft van bijvoorbeeld geheime archiefdossiers, biedt het de mogelijkheid tot gevarieerde opkomsten en ‘onzichtbare’ aanwezigheid wanneer een of twee van de reeksen laatjes worden weggehaald. De abstractie spreekt vooral als de kleuren groen en rood op een aanvankelijk kleurloos vlak met de kostuums gaan harmoniëren. Bij de mannen zijn het colberts met een ruitje of een streepje maar ook gewone T-shirts. Van een haute couturier afkomstig is ongetwijfeld de meters pepita-stof die Lady Bracknel om haar middel heeft gewikkeld en die Jacob Derwig waardig hanteert. Ridicuul gekleed zijn de dames die in het bovenstuk van bikini’s strijden; misschien moet dit op hun vergevorderde geëmancipeerdheid wijzen?
Swingend Er is swingende muziek en een glimlach van de acteurs, die aan de stemming en ontspannen sfeer bijdragen. De conspiratieve glimlach, overbekend en behorend bij genoemde stijl van ’t Barre Land, is al langer een conventie geworden. De acteurs (en hier vooral de actrices) laten aan het publiek weten dat ze weten wat ze spelen. Vooral aan het begin valt dit merkteken op, maar desondanks verloopt de voorstelling het eerste uur nogal stroef.
Het vraagt om een grote improvisatiekunst en spitsvondigheid van de acteurs om binnen de tekst, die vol met de dubbelzinnigheden, woordspelingen en paradoxen zit die Wilde zo uniek maken, een eigen kritische en op de actualiteit gerichte stem te verheffen. Zelfs als dit gebeurt, ontbreekt de zo nodige timing om het juiste effect te sorteren.
Ook het zogenaamde ‘zinnenprikkelende voorspel’(De billen van Bianca naar Oscar Wilde), opgevoerd door een handelaar in ondergoed, zijn vrouw en een gefortuneerde jongeman, heeft niet de beoogde werking. Alsof het nog nodig was om door dit voorspel duidelijk te maken dat de dubbele moraal die de personen in de twee komedies erop na houden, in grote mate betrekking heeft op hun seksuele leven. Het terecht door een van de makers ‘vunzig’ genoemde voorspel vervangt of vult datgene aan wat door het spel later beter waargemaakt had kunnen worden. Als de acteurs dat tenminste hadden gewild.
De structuur van beide stukken lijkt op elkaar, want Wilde schreef ze in een reeks van op elkaar lijkende situaties met gebruik van de techniek van herhalingen en weerspiegelingen. De nadruk op situaties en scènes wordt in de enscenering versterkt door de twee stukken te contamineren. Zo ontstaan optredens als in een cabaretvoorstelling, los van de ontwikkeling van de intrige: twee mannen (Kris van Trier en Vincent van den Berg) als een komisch duo in een absurd getinte dialoog; het gesprek van Sir Robert Chiltern (Ingejan Ligthart Schenk) met zijn vrouw (Waas Gramser) waarin hij de beschuldigingen zo weet om te draaien, dat hij als de onbetwiste winnaar het veld verlaat. Ook de scène waarin hij bij zijn vriend Lord Goring om hulp komt vragen is amusant.
Ongelijkheid De ongelijkheid in het spel is groot, maar de vraag blijft of dat bij de stijl, die de persoonlijkheden van de acteurs boven het spelen van de personages stelt, hinderlijk is. Eerder stoort het wanneer de verbale stijl overschaduwd wordt door dik aangezette gebaren en fysieke acties. De vrouwen mogen in de komedies resoluut en zelfverzekerder overkomen, maar Waas Gramser als Cecily vervalt gauw in herhaling, terwijl Margijn Bosch uitblinkt in geforceerde uitbundigheid.
Onzeker De zo belangrijke sociale typering van het gedrag, waarmee de acteurs de beperkte werking van het persoonlijke zouden kunnen overstijgen, heb ik bij velen node gemist. Martijn Nieuwerf speelt de onzekere, stille Lord Goring met alle ernst; uit de kleine nuances blijkt dan hoe ongelooflijk komisch deze man eigenlijk is. Jacob Derwig blijft zichzelf en herkenbaar, en toch portretteert hij in een buiging van het hoofd of in een net een seconde te lang volgehouden verbaasde en verontwaardigde blik, een Victoriaanse matrone en in haar de deugdzaamheid zelve.
Het is een grote kunst om Wilde te spelen, om in het behoorlijk troebele water te duiken en tegelijk schoon te zwemmen aan de oppervlakte. In de geschiedenis van het Nederlandse toneel is het zelden gelukt. Maar ook als de toeschouwer genoegen neemt met herkenning van de favoriete acteurs, blijft hij een beetje met ze sukkelen door de slechte ritmische opbouw van de voorstelling. Het geheel wordt allerminst bekroond met het rommelige einde, wanneer het chaotisch crescendo blijft steken in een verplicht nonchalant doen. De acteurs hebben alles samen gedaan als een collectief, maar bij een dergelijk opgezette onderneming had de hand van een regisseur misschien veel goeds kunnen doen.
Hana Bobkova