Op 3 april 1895 begon de rechtszaak tegen fameuze Engelse schrijver Oscar Wilde. Hij werd beschuldigd van onzedelijke handelingen met jonge mannen en veroordeeld tot twee jaar gevangenis. Een paar weken later begon Bram Stoker te schrijven aan zijn roman Dracula.
De figuur van de bloeddorstige graaf Dracula, die naar Londen kwam om maagden leeg te zuigen, is gemodelleerd naar twee mannen: de dichter Lord Byron en Oscar Wilde. In het deugdzame Engeland van de negentiende eeuw riepen beide mannen zowel afkeer op als een onweerstaanbare fascinatie. Dracula is het dubbele symbool van de angst voor- en het verlangen naar perversiteit die Londen in zijn greep hield. Vlak voor zijn veroordeling bereikte Oscar Wilde het hoogtepunt van zijn succes met de premières van twee toneelstukken: Een ideale echtgenoot en Het belang van ernst. Na de eerste voorstelling van Het belang van ernst kreeg hij een beledigend kaartje van de vader van zijn geliefde, Lord Alfred Douglas. Dit zou de directe aanleiding vormen voor de fatale rechtszaak.
de gemaskerde eeuw
De tweede helft van de negentiende eeuw in Engeland wordt de Victoriaanse tijd genoemd, naar koningin Victoria (1819-1901) die in die periode lange tijd regeerde. Er bestaan veel clichés over het Victoriaanse Engeland: dat de mensen preuts waren, conservatief en gericht op uiterlijk vertoon, dat de verschillen tussen arm en rijk groot waren en dat er veel onderdrukking plaatsvond - van vrouwen, Ieren en van oorspronkelijke inwoners van de koloniën.
In het boek De gemaskerde eeuw van Marita Mathijsen dat onlangs verscheen, laat zij zien hoe ook Nederlanders in de negentiende eeuw een tweeslachtig leven leidden. Aan de hand van werk van schrijvers als Jacob van Lennep, Willem Bilderdijk en Johannes Kneppelhout legt zij ‘het verborgen leven’ bloot. Het grootste raadsel van de negentiende eeuw en van het lot van Oscar Wilde is de vraag waarom een verborgen leven nodig was en waaruit de noodzaak van een dubbele moraal is ontstaan.
Kort gezegd kan de negentiende eeuw worden gezien als de eeuw waarin de filosofische idealen van de Verlichting (tijd van nieuwe inzichten eind 17e, begin 18e eeuw; tijdperk van het rationalisme, van het geloof dat gezond verstand leidt tot een betere wereld) doordrongen tot het bewustzijn van het volk en de alledaagse praktijk. Gedurende de hele eeuw vonden er opstanden plaats met als doel sociale hervormingen. Door industrialisatie en economische veranderingen kwam het geld, en daarmee ook een deel van de macht, in handen van de middenklasse (de burgerij). Ook in Engeland vonden dit soort processen plaats, maar met één groot verschil: er vond geen revolutie plaats en de aristocratie bleef de baas in de politiek. Ook hedendaagse beelden van het Lagerhuis en Hogerhuis op televisie hebben nog steeds een negentiende-eeuwse sfeer, compleet met pruiken en rituele uitingen van ongenoegen. Toch was Engeland wel degelijk in beroering.
Door de industrialisatie vond er een grote migratie naar de steden plaats. Veel jongemannen trokken naar de stad, waardoor het aantal vrijgezellen zich enorm vermenigvuldigde. De traditie van het huwelijk werd bedreigd. In de stad ging het geld rollen en breidde de financiële wereld van aandelen en investeringen zich uit. Tot dan toe werd de rijkdom van generatie op generatie doorgegeven door middel van erfrecht. De financiële wereld van de beurs was voor iedereen bereikbaar en ondernemende lieden uit de middenklasse maakten fortuin. De aristocratie zag haar positie bedreigd en verzette zich tegen de oprukkende burgerij. Enorme discussies laaiden op, bijvoorbeeld omtrent het kiesrecht van de middenklasse. In hun kielzog begonnen ook vrouwen zich te roeren. Vrouwenbewegingen werden opgericht met als doel de positie van de vrouw in de samenleving te verbeteren.
geheime verlangens
Deze vooruitstrevende pogingen hadden benauwende bijwerkingen. Een goed voorbeeld is het opkomende zelfbewustzijn van de vrouw. Aan de ene kant resulteerde dit in de mogelijkheid voor getrouwde vrouwen om te werken en hun eigen geld te verdienen. Aan de andere kant leidde het tot opvattingen als dat de vrouw het maatschappelijke voorbeeld moest zijn van zuiverheid, deugdzaamheid en onkreukbaarheid, tegenover een corrupte, verdorven mannenwereld. Daarnaast ontstond er een andere vrouwenbeweging, die pleitte voor een grotere zeggenschap in huiselijke aangelegenheden, waardoor de vrouw nog meer geketend werd aan het aanrecht. Ook het kiesrecht voor de middenklasse had een onverwacht effect. In plaats van de mogelijkheid te grijpen om sociale hervormingen door te voeren, bleek zij vooral te stemmen op maatregelen die de handel en hun geld beschermden, zoals allerlei invoerbelastingen en handelsverdragen.
De grote veranderingen die in Engeland plaatsvonden, beangstigden de mensen. De aristocratie was bang haar exclusieve positie te verliezen, de mannen waren bang voor de vrouwen, de vrouwen waren bang niet aan het beeld te kunnen voldoen, dat zij zelf hadden gecreëerd in hun emancipatie strijd, en Engeland -dat op dat moment het grootste imperialistische rijk ter wereld was, met koloniën in alle uithoeken van de aarde- was bang haar voorbeeldfunctie voor de rest van de wereld te verspelen.
De grotendeels onbewuste angst is waarschijnlijk de belangrijkste oorzaak van de dubbelheid in de moraal. Uit angst ontstonden er allerlei beschermingsmechanismen. De aristocratie probeerde haar exclusieve positie in de samenleving te beschermen door nog exclusiever te worden. Huwelijken tussen verschillende klassen werden niet getolereerd. Er kwamen meer regels om tot de high society te mogen behoren en als iemand die overtrad, werd hij genadeloos uit de kring der uitverkorenen gestoten.
Zo groeiden er dwingende normen waarnaar geleefd moest worden, niet alleen bij de aristocraten, maar ook op andere gebieden van de samenleving. Als iemands verlangens en behoeftes niet binnen deze norm pasten, had diegene geen andere keus dan stiekem aan deze verlangens toe te geven in een verborgen leven.
decadentie en estheticismeDe historische ontwikkelingen in de 19e eeuw zijn het decor van de toneelstukken van Oscar Wilde. Zijn belangrijkste drijfveer om te schrijven was echter niet zijn verborgen leven, of angst, maar zijn verlangen beroemd te worden. Na zijn komst naar Londen (vanuit Dublin) stelde hij alles in dienst van dit verlangen. Als het niet lukte via de literatuur, dan wel via zijn opvallende verschijning.
Hijzelf was de enige die zijn eerste dichtbundel wilde uitgeven. Toen deze niet zo enthousiast ontvangen werd, probeerde Oscar Wilde het met een toneeltekst Vera, of de nihilisten. In Engeland kreeg hij het stuk over een Russische revolutionaire die verliefd wordt op de zoon van tsaar niet gespeeld, in Amerika wel. Voor de promotie werd hij uitgenodigd om lezingenreeks te komen geven over de kunststroming van het estheticisme. Zijn stuk had in Amerika geen succes, hijzelf des te meer. Tijdens zijn studie was Oscar Wilde in aanraking gekomen met kunsthistoricus Walter Pater, die hem had ingeleid in de wereld van het estheticisme en het decadentisme.
Rond deze begrippen bestaan hardnekkige misvattingen. Decadent lijkt synoniem voor verspilling, snobisme en ijdelheid, een houding die geassocieerd wordt met veel geld en weinig inhoud. Maar het estheticisme en het decadentisme waren kunststijlen. Elke stijl geeft met zijn vormentaal uitdrukking aan een inhoud of levensbeschouwing. Je kunt dit goed zien bij architectuur: in elke architectonische stijl schuilt een visie over de tijd waarin een gebouw gemaakt is (zoals de barok of de romantiek). Het estheticisme of decadentisme was een stijl die de kunst probeerde te beschermen tegen het oprukkende 'nuttigheidsdenken' in die tijd: waardevol is alleen wat nuttig is. Als verzet daartegen ontwikkelden de kunstenaars een visie op kunst en het leven, waarin nutteloosheid en 'niets doen' verheerlijkt werden. Tegenover het praktische leven en het streven naar een leven in dienst van het algemene nut zetten zij het streven naar schoonheid, fantasie en een leven in dienst van de onnuttige, verheven kunst. De estheten gaan zover dat ze uiteindelijk de kunst verheffen boven het leven en slechts kunst willen maken ter verheerlijking van de kunst: L'art pour l'art ('kunst om de kunst'). In een essay over kunst The Decay of lying, schrijft Oscar Wilde: 'Life imitates Art far more than Art imitates Life.'
Wilde werd beïnvloed door de oude Grieken en door het beroemde boek van de estheet Huysmans (www.huysmans.org.uk) A rebours (Tegen de keer). Aan de Grieken ontleende hij zijn ideeën over schoonheid, zijn liefde voor harmonie en symmetrie, voor de platonische liefde en voor de perfecte verhoudingen van de lichamen van Griekse jongemannen. Bij Huysmans herkende hij zich in de ledigheid die de personages kenmerkt, zijn liefde voor taal en afkeer van handelen. In navolging van Huysmans schrijft Oscar Wilde zijn eerste en enige roman, die hem zijn lang verlangde roem bezorgt: The Picture of Dorian Gray (1891).
Dit boek had een enorme impact op het Engelse publiek. De lezers waren zowel geschokt als gefascineerd, waarschijnlijk omdat het portret van de mooie Dorian die niet oud wil worden de gevoelige snaar raakte van de dubbelzinnige moraal, precies zoals twintig jaar later Bram Stokers Dracula dit zou doen.
Sociale komedies
Zijn grootste succes behaalde Wilde in de vijf jaren na Dorian Gray met vier wereldberoemde toneelstukken. George Alexander, manager en sterspeler van het Londense St. James Theatre, wilde iets nieuws brengen door hedendaagse toneelteksten van beroemde Engelse schrijvers te spelen. Op zijn uitnodiging begon Wilde 'social comedies' te schrijven: toneelstukken die speelden in het toenmalige Engelse milieu met moderne onderwerpen en personages. Alsof wij nu een stuk zouden maken dat speelt in Amsterdam, met onszelf of zakenlieden als personages, of politici als Balkenende en Bos, over de problemen van deze tijd, met de dreiging van een oorlog tegen Irak op de achtergrond. Wilde gebruikte voor de toeschouwer herkenbare figuren die rondwandelden in de salons en keuvelden over het leven. Het publiek zat als het ware naar zichzelf te kijken.
An Ideal Husband en The Importance of being Earnest, die 't Barre Land beide speelt, zijn de laatste twee van vier komedies en dateren beide uit 1895. (Tussendoor schreef hij nog het stuk Salomé , dit kwam niet door de censuur). De eerste twee zijn Lady Windemere's Fan en A Woman of no Importance.
Lady Windemere's Fan, A Woman of no Importance en An Ideal Husband lijken erg op elkaar. Ze handelen alle drie rond een geheimzinnige vrouw met een duister verleden, die tot de Londense society doordringt en daar voor veel opschudding zorgt. Oorspronkelijk droegen de stukken als titel de namen van deze vrouwen. Het speelt zich af in Londen, in salons en bibliotheken of rookkamers, tijdens en na een bal, met figuren uit de hogere kringen, die bang zijn om ontmaskerd te worden en in een schandaal verstrikt te raken doordat een geheim uit hun verleden opgerakeld wordt. Meestal is sprake van een geheime moeder-dochterrelatie (behalve in An Ideal Husband). Vreemd aan deze stukken is dat Wilde spot met een milieu waartoe hij zelf graag wilde behoren. Hij maakt grappen ten koste van zijn personages, terwijl er tegelijkertijd een bewondering voor hun manier van leven in zijn stukken doorklinkt.
The Importance of Being Earnest is anders en kan het sluitstuk van zijn vierdelige reeks genoemd worden. Het is een extreme uitwerking van alle elementen die in de andere stukken voorkomen.
Het opvallendst is dat er geen 'slechte' figuren in voorkomen of figuren waarbij je voelt dat Wilde kritiek heeft op hun levenshouding. Eigenlijk zit er helemaal geen kritiek in dit stuk, terwijl bij de andere stukken een groot deel van de humor uit spot en kritiek bestaat. Je zou kunnen stellen dat de eerste drie stukken over 'de anderen' gaan en The Importance of Being Earnest over Wilde zelf.
An Ideal Husband speelt in een politieke omgeving. De centrale salon is die van de Chilterns. Robert Chiltern is een veelbelovend politicus, zijn vrouw Gertrude een gerespecteerd lid van de society en een voorvechtster van de vrouwenrechten. Op het bal waarmee het stuk opent, verschijnt Laura Chevely, net terug uit Wenen. Zij chanteert Robert met een compromitterende brief van vroeger. Deze personages zijn allemaal veertigers die het leven politiek benaderen. Om hen heen fladdert de jongere generatie, vertegenwoordigd door dandy Arthur Goring en Mabel Chiltern, de nicht van Robert. Zij zijn typische Wildeaanse personages, zonder duidelijke ambities of idealen. Ondertussen ontpoppen ze zich als de grootste (taal-)filosofen in al hun rake opmerkingen. Mopperend (Lord Caversham) of onstuitbaar (Lady Markby) loopt de oudere generatie achter de feiten aan, door Wilde mild bespot om hun verdediging van de oude waarden en normen.
An Ideal Husband is een komedie die zwaar leunt op de oudere toneelvormen van het melodrama en de klucht. Pathetische uitbarstingen over de rol van de man en van de vrouw worden afgewisseld met typische kluchtelementen, zoals persoonsverwisselingen, verkeerd geïnterpreteerde brieven en scènes met een hoofdrol voor deuren en kasten waarachter iemand verstopt zit. Via Arthur en Mabel injecteert Wilde het stuk met de zaken die voor hem echt belangrijk zijn. Het zijn figuren die alleen maar spreken, en niet handelen. En wat zij zeggen bestaat voornamelijk uit epigrammen: korte zinnen, die een tegenstelling (paradox) in zich dragen:
Lord Caversham:
Ik snap niet dat u het uithoudt in die Londense society. Die is volledig naar de kloten. Een hoop nullen die spreken over niks.
Arthur Goring:
Ik spreek graag over niks, vader. Dat is het enige waar ik iets van af weet.
Door het gebruik van deze tegenstellingen, ontdoet Wilde de taal van moralisme. De uitspraken worden ongrijpbaar en lijken geen standpunt in zich te dragen. Deze manier van spreken zet hij tegenover de politieke of pathetische manier van spreken van bijvoorbeeld Gertrude Chiltern. Mabel en Arthur zijn voorbeelden van 'dandies', figuren bij wie de sexe niet duidelijk omlijnd is. Mannen die vrouwelijk zijn, of vrouwen die mannelijk zijn, eigenlijk lijken ze een en dezelfde figuur.
Bij The Importance of Being Earnest heeft Wilde deze aspecten in extremo doorgevoerd. Behalve de dragonder Lady Bracknell, die zich met hand en tand tegen het verval van de aristocratie verzet maar er zelf de belichaming van is, en een gouvernante en een pastoor in bijrollen, bestaat The Importance of Being Earnest uit figuren die erg op elkaar lijken. Eigenlijke zijn het allemaal Arthurs en Mabels. De vrienden Jack en Algernon zijn afsplitsingen van elkaar. Algernon is de stoute en Jack de wat nettere variant. Cecily en Gwendolyn zijn hun vrouwelijke evenbeelden, met Gwendolyn als stadse variant van Cecily die op het platteland is grootgebracht.
Wilde was trots dat het hem gelukt was om een stuk te schrijven waarin niets gebeurde en alleen maar werd gesproken. In het stuk wordt gesproken in epigrammen, maar ook de structuur is die van een epigram. Scènes worden gespiegeld (zo zijn er twee huwelijksaanzoeken van Jack aan Gwendolyn én van Algernon aan Cecily). Halverwege beginnen de personages gespiegeld te spreken om uiteindelijk zelfs tegelijk te spreken.
Het melodrama is in deze tekst volkomen verdwenen. Het verhaal hangt van onwaarschijnlijkheden aan elkaar (en doet er dus ook helemaal niet toe). Grappige, scherpe zinnen maken het stuk een zogenaamde 'high comedy'. Behalve het melodrama zijn ook de tegenspelers verdwenen. Hoogstens in de figuur van Lady Bracknell is als tegenspeelster van formaat te zien. Zij is een komedie op zich en een uniek in de toneelliteratuur.
Het lijkt of Wilde met The Importance of Being Earnest geen poging heeft gedaan om met anderen de spot te drijven, maar vooral met zichzelf. Het stuk zit boordevol autobiografische elementen, ook over Wilde's 'verborgen leven'. De sigarettenkoker van Jack die in de opening een belangrijke rol speelt, is een cadeau dat Wilde aan zijn minnaars gaf. Op Albany B4, het adres waar Jack in de stad logeert, ontving Wilde zijn minnaars. 'Cecily' was de bijnaam voor een jongenshoertje. Jack en Algernon willen zich katholiek laten dopen, een idee waar de protestantse Wilde zijn hele leven mee geflirt heeft. Wilde wordt zelfs profetisch als hij Jacks verzonnen broer Ernst laat sterven in Parijs, de stad waar Wilde vijf jaar later sterft aan een ooraandoening.
'Is he earnest?' was in Engeland een vraag als je wilde weten of iemand homofiel was (hoewel het onduidelijk is of Wilde hiervan op de hoogte was). Zo vertaald, luidt de titel: Het belang van homofiel zijn. Het idee waar de intrige om draait, is het idee van 'bunburiën', een wel algemeen bekende term voor het leiden van een seksueel dubbelleven. 'Bunburiën' is dit stuk betekent iemand verzinnen, waardoor je de mogelijkheid krijgt om altijd ergens anders te zijn dan waar je eigenlijk geacht wordt zijn.
De persoon van Wilde is misschien wel het mooiste personage dat Oscar Wilde ooit geschapen heeft. Hij was een taalvirtuoos met een goede neus voor de gevoelige plekken van de Londense society. Zijn verborgen leven en verlangen naar roem vroegen wisselend om aandacht en maakten hem voor velen ongrijpbaar. In vijf jaar blies hij zichzelf tot gigantische proporties op en liep als een ballonnetje leeg nadat hij het slachtoffer was geworden van zijn eigen verlangens en de angst van anderen.